یکی از نخستین و حیاتیترین چالشهای بشر در ساخت پناهگاه، محافظت از سازه در برابر نفوذ آب، رطوبت و نزولات جوی بوده است. رطوبت نه تنها آسایش ساکنین را مختل میکند، بلکه عاملی مخرب برای مصالح ساختمانی و کاهش عمر مفید بنا محسوب میشود. در فلات ایران، با توجه به تنوع اقلیمی (از مناطق بارانی شمال تا کویرهای خشک مرکزی)، مهندسان و معماران همواره به دنبال راهکارهایی کارآمد برای آببندی و عایقکاری بودهاند. این نوشتار به بررسی سیر تحول عایقهای رطوبتی در ایران، گذر از روشهای سنتی و ظهور صنعت ایزوگام به عنوان یک نقطه عطف صنعتی میپردازد.
از معماری خاک تا قیرگونی
در ادوار گذشته و پیش از ورود تکنولوژیهای پتروشیمی به صنعت ساختمان، معماران ایرانی با تکیه بر مصالح بومی، روشهای خلاقانهای را برای عایقکاری ابداع کرده بودند.
۱- کاهگل
رایجترین روش سنتی که قرنها بر بامهای ایران حکمفرما بود، استفاده از ملات کاهگل است. این ملات ترکیبی از خاک رس ورز داده شده، آب و کاه (ساقههای گندم یا برنج) بود. خاک رس خاصیت چسبندگی و نفوذناپذیری نسبی دارد و کاه به عنوان یک آرماتور طبیعی، مانع از ترک خوردن گل در هنگام خشک شدن میشود.
کاهگل اگرچه عایقی حرارتی و رطوبتی بود، اما نیازمند نگهداری مداوم بود. تقریبا هر ساله پیش از شروع فصل بارش، بامها نیاز به لکهگیری یا اجرای لایه جدید داشتند. همچنین وزن بسیار بالای آن بر سقفهای تیرچوبی، خطرات جدی در زمان زلزله ایجاد میکرد.
۲- عصر قیر و گونی
با کشف نفت و دسترسی بشر به مشتقات آن، روش قیرگونی جایگزین کاهگل شد. در این روش، لایههای متناوبی از قیر مذاب (نفت سیاه) و گونی (بافته شده از الیاف کنف) بر روی سطوح اجرا میشد.
اگرچه قیرگونی نسبت به کاهگل پیشرفت بزرگی محسوب میشد، اما معایب خاص خود را داشت. پوسیدگی گونیها به مرور زمان، شکنندگی قیر در سرمای شدید، روان شدن در گرمای تابستان و خطرات ناشی از کار با قیر داغ و آلودگیهای زیستمحیطی، نیاز به یک محصول جایگزین و مهندسی شده را طلب میکرد.
صنعت ایزوگام در ایران (دهه ۱۳۵۰)
با گسترش شهرنشینی مدرن، افزایش ساختوسازهای بلندمرتبه و نیاز به کاهش بار مرده ساختمانها، روشهای سنتی دیگر پاسخگوی نیازهای مهندسی زمان نبودند. در اوایل دهه ۱۳۵۰ شمسی، گامهای نخست برای صنعتیسازی عایقهای رطوبتی برداشته شد.
تأسیس شرکت ایزوران
در حدود سال ۱۳۵۰، شرکتی تحت عنوان «شرکت ایزوران» تأسیس گردید. این شرکت در ابتدا با هدف تولید انواع الیاف شیشه (پشم شیشه) جهت عایقبندیهای حرارتی و برودتی پا به عرصه گذاشت. در این مقطع، دانش فنی مورد استفاده متکی بر تکنولوژی کشور آلمان بود و متخصصین آلمانی در انتقال این دانش به ایران نقش کلیدی داشتند.
تغییر استراتژی به سمت عایقهای رطوبتی پیشساخته
با گذشت زمان و احساس نیاز شدید بازار مسکن به عایقی که هم نصب آسانی داشته باشد و هم از نظر دوام بر قیرگونی برتری جوید، شرکت ایزوران مأموریت خود را گسترش داد. این شرکت که در آن زمان تحت نظارت «سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران» فعالیت میکرد، تصمیم به تولید نوعی عایق رطوبتی پیشساخته گرفت که بعدها در ادبیات عمومی ایران به نام «ایزوگام» (برگرفته از نام تجاری محصول) شناخته شد.
انتقال تکنولوژی از ایتالیا
بر خلاف عایقهای حرارتی که تکنولوژی آلمان در آنها پیشتاز بود، در زمینه عایقهای رطوبتی بر پایه قیر اصلاحشده (Bituminous Membrane)، کشور ایتالیا صاحب برترین تکنولوژی روز دنیا بود.
در سال ۱۳۵۴، متخصصین ایرانی شرکت ایزوران جهت فراگیری دانش فنی و انتخاب ماشینآلات به ایتالیا اعزام شدند. ماحصل این همکاری، خرید خطوط تولید پیشرفته و انتقال دانش ساخت عایقهای رطوبتی بود.
سرانجام پس از نصب و راهاندازی ماشینآلات، در سال ۱۳۵۶، نخستین واحد تولید عایق رطوبتی پیشساخته در ایران با ظرفیت اسمی سه میلیون مترمربع در سال به بهرهبرداری رسمی رسید. این نقطه را میتوان تولد رسمی صنعت ایزوگام در ایران دانست.
ظهور کارخانجات ایزوگام در دلیجان
پس از انقلاب اسلامی و با گذر از دوران جنگ تحمیلی، نیاز به بازسازی و توسعه زیرساختها بیش از پیش احساس میشد. در این دوران، انحصار دولتی تولید ایزوگام شکسته شد و بخش خصوصی وارد میدان گردید.
نقش کلیدی شرکت بامگستر دلیجان
در سال ۱۳۷۰، شرکت «بامگستر دلیجان» با بهرهبرداری از فاز اول تولیدات خود، گام بزرگی در بومیسازی این صنعت برداشت. این شرکت توانست با تکیه بر دانش داخلی و مهندسی معکوس، تولید ایزوگام را با کیفیتی قابل رقابت و در حجمی وسیع آغاز کند.
چرا دلیجان
موفقیت شرکت بامگستر و پتانسیلهای منطقه، شهرستان دلیجان (واقع در استان مرکزی) را به قطب بی رقیب تولید عایق رطوبتی در ایران و خاورمیانه تبدیل کرد. دلایل این تمرکز صنعتی عبارتند از:
- نزدیکی به پالایشگاهها
قرارگیری دلیجان در مجاورت پالایشگاههای اصفهان، تهران و اراک، دسترسی به ماده اولیه اصلی یعنی «قیر» را تسهیل و هزینههای حملونقل را کاهش داد. - تأمینکنندگان مواد اولیه
علاوه بر قیر، سایر مواد اولیه نظیر الیاف تیشو (Tissue) و پلیاستر نیز به تدریج در همین منطقه تولید شدند. - نیروی انسانی متخصص
با گسترش کارخانجات، نیروی کار بومی در این زمینه تخصص یافت.
امروزه صدها شرکت تولیدکننده ایزوگام در دلیجان مشغول به فعالیت هستند که نام این شهر را به برندی معتبر در صنعت عایق تبدیل کردهاند.
ساختار فنی و مزایای ایزوگام
ایزوگام یک محصول کامپوزیتی است که از لایههای مختلفی تشکیل شده تا بتواند در برابر نفوذ آب مقاومت کند و در عین حال انعطافپذیر باشد. شناخت ساختار آن به درک بهتر برتری آن نسبت به روشهای سنتی کمک میکند.
اجزای تشکیلدهنده ایزوگام
- قیر اصلاح شده
قیر خالص به تنهایی شکننده است. در ایزوگام، قیر با مواد پلیمری (مانند APP یا SBS) اصلاح میشود تا در برابر سرما و گرما مقاوم شود. - لایه تیشو (Tissue)
الیاف شیشه نسوز که موجب استحکام حرارتی محصول میشود. - لایه پلیاستر
الیاف سوزنی که مقاومت کششی و پارگی عایق را تأمین میکند. - فویل آلومینیوم
جهت بازتاب نور خورشید و جلوگیری از تخریب قیر در اثر اشعه UV. - فیلم پلیاتیلن
لایه نازکی که از چسبیدن لایههای رول به یکدیگر در بستهبندی جلوگیری میکند.
مزایای ایزوگام نسبت به روشهای سنتی
- سبکی وزن
وزن ایزوگام حدود ۴ کیلوگرم بر مترمربع است که بسیار کمتر از سربار قیرگونی و آسفالت است. - سرعت اجرا
نصب آن سریع بوده و بلافاصله پس از اجرا قابل استفاده است. - مقاومت بالا
در برابر انبساط و انقباض ساختمان انعطافپذیر است و ترک نمیخورد. - عمر مفید
در صورت نصب صحیح، عمر مفیدی بین ۱۰ تا ۱۵ سال دارد. - تمیزی کار
نسبت به روشهای قدیمی که با بشکههای قیر و دود همراه بود، آلودگی بسیار کمتری دارد.
هرچند ایزوگام در چهار دهه گذشته انقلابی در صنعت ساختمان ایران ایجاد کرد و همچنان سهم عمدهای از بازار را در اختیار دارد، اما جهان فناوری هرگز متوقف نمیشود. امروزه با پیشرفت علم شیمی و نانوتکنولوژی، پارادایمهای عایقکاری در سطح جهانی در حال دگرگونی است و ما شاهد ظهور نسل جدیدی از محصولات تحت عنوان «عایقهای رطوبتی نوین» هستیم.
این محصولات که شامل عایقهای پلیمری مایع، عایقهای پایه سیمانی اصلاحشده، پوششهای نانو (Nano-Coatings) و ممبرانهای EPDM یا PVC هستند، بسیاری از محدودیتهای ایزوگام را برطرف کردهاند. برخلاف ایزوگام که به صورت ورقهای نصب میشود و در محل همپوشانیها نصب آن مشکل و دقیق است، عایقهای مایع پس از اجرا یک سطح یکپارچه، بدون درز و پیوسته ایجاد میکنند. این ویژگی، ریسک نفوذ آب را به حداقل میرساند. علاوه بر این، مقاومت بسیار بالا در برابر اشعه UV خورشید، چسبندگی فوقالعاده به انواع سطوح (فلز، بتن، چوب)، قابلیت اجرا در رنگهای متنوع و همچنین سازگاری بیشتر با محیطزیست، از مزایای این فناوریهاست.
دنیا در حال تغییر است و صنعت ساختمان نیز به سمت مصالح هوشمندتر، سبکتر و بادوامتر حرکت میکند. همانطور که روزی ایزوگام جایگزین قیرگونی و کاهگل شد، پیشبینی میشود در سالهای آینده، با کاهش هزینههای تولید و بومیسازی دانش فنی، عایقهای نانو و پلیمری جایگاه خود را به عنوان استاندارد جدید عایقکاری در ایران تثبیت کنند و فصل جدیدی را در تاریخ مهندسی کشور رقم بزنند.